Twijfel tot kunst verheffen

Paolo Sorrentino is terug in de bioscoop met zijn nieuwste film, La Grazia. De film gaat over de laatste zes maanden van Mariano de Santis (Toni Servillo) als Italiaanse president van de Republiek. Eentje waarin vleugjes van de regisseur zijn vorige films zijn verwerkt en klassieke Sorrentino-thema’s worden behandelt zoals twijfel, moraliteit, luchtigheid en liefde.

Tekst Teun Kropholler

Martelaar of moordenaar
Na jaren van trouwe dienst voor zijn land, eerst als rechter en daarna als president (het staatshoofd, niet te verwarren met de premier), wachten De Santis aan het einde van zijn ambtstermijn nog enkele politieke dilemma’s. Zo moet hij een beslissing nemen over twee gratieverzoeken en een belangrijk wetsvoorstel. “Als ik het niet doe, ben ik een martelaar; als ik het wel doe, ben ik een moordenaar,” zegt de streng katholieke De Santis over het wel of niet ondertekenen van de euthanasiewet. Hij is een man van het recht en laat zich, ook bij het nemen van deze beslissing, kenmerken door twijfel en moraliteit. Hij is er niet eentje van de dandyachtige rode jasjes op witte broeken zoals de extravagante journalist Jep Gambardella in La grande bellezza. De Santis heeft meer weg van de saaie bankier uit de film Le conseguenze dell’amore, Titta di Girolamo. Het enige frivole dat die bezat, was zijn naam.

De Santis is president van een land dat groot is in bureaucratie. Waar elke burger deze verafschuwt vanwege de vertraging die het oplevert, omarmt de president deze juist. Volgens de hoofdrolspeler voorkomt bureaucratie namelijk overhaaste beslissingen. Maar vooral bij de mensen om hem heen zorgen zijn periodes van “extra bedenktijd” voor de nodige irritatie; zij beschuldigen hem van lafheid omdat hij geen beslissingen zou durven nemen.

Trage politiek
Terwijl mijn trein vertrekt in de richting van Brussel, voor velen een symbool van twijfel en traagheid, schiet mij te binnen dat De Santis in brede zin het Europa vertegenwoordigt waarin we vandaag de dag leven. Een Europa dat langzaam reageert en onder de voeten wordt gelopen door China, Rusland en Amerika. Maar ook een Europa dat als continent het internationale recht nog in zijn volledigheid respecteert en zich laat leiden door een groot gevoel van moraliteit en verantwoordelijkheid. Recentelijk las ik de laatste roman van Ilja-Leonard Pfeijffer, Alkibiades. Daarin schrijft hij over het nemen van beslissingen: “Boos volk is volatiel en loopt een serieus risico om in de koorts van het moment de verkeerde beslissingen te nemen.” Juist op deze momenten kunnen figuren als De Santis van grote waarde zijn, omdat zij afstand nemen van de situatie, nadenken en twijfel tot een kunst verheffen.

Het is een manier van politiek bedrijven zoals die volgens de regisseur zou moeten zijn, maar die vandaag de dag uit de mode is. Populisme dat zekerheid en krachtige oplossingen verkoopt, wint het van een politiek die luistert, reflecteert en de kracht bezit om zijn standpunt bij te stellen wanneer de situatie daar om vraagt. Mariano de Santis belichaamt deze vorm van politiek bedrijven, precies tegenover grote morele dilemma’s.

Servillo
De hoofdrol in La Grazia is weggelegd voor Toni Servillo. Inmiddels is dit, over een periode van 25 jaar, de zevende film die Sorrentino en Servillo samen maken. Servillo roemt de regisseur vooral om zijn sublieme schrijfstijl en de fantastische dialogen die hij in zijn script weet te verwerken. Het grootste succes voor de twee Napolitanen was het winnen van een Oscar met La grande bellezza. “Wie had dat gedacht, ik uit Vomero en jij uit Afragola,” zei Sorrentino in Napolitaans dialect tegen de acteur na het ontvangen van de trofee.

De samenwerking tussen de twee kwam op merkwaardige wijze tot stand. Sorrentino wilde graag dat Servillo de hoofdrol in zijn eerste film, L’uomo in più, zou spelen. De gearriveerde acteur wees het script van de onbekende regisseur echter af zonder het te lezen. Een vrij neerbuigende actie, zou hij later toegeven. Pas toen Servillo’s manager zei dat het lezen van het script niet meer nodig was omdat ze al een andere acteur hadden, las hij het alsnog. Hij pakte vervolgens meteen de telefoon op en zei tegen de beginnend regisseur: “het script is zo perfect, waarom wil je het ook nog regisseren? Houd het bij het schrijven.” Hij luisterde niet naar de acteur, en sindsdien dient Servillo voor Sorrentino in zijn films als alter ego, zoals Mastroianni dat ooit voor Fellini was.

Inspiratie en conversatie
De laatste rol van Servillo is losjes gebaseerd op presidentsfiguren Sergio Mattarella en Giorgio Napolitano. Zo was de aanleiding van de film een gratieverzoek van Mattarella aan een man die zijn vrouw, lijdend aan Alzheimer, had omgebracht. Dat een katholieke President die gratie kon verlenen, vond Sorrentino een intrigerend vraagstuk. Daarnaast heeft de vader-dochter verhouding tussen Mariano en Dorothea de Santis (Anna Ferzetti) veel weg van de relatie tussen President Mattarella en zijn dochter Laura: een klassiek Zuid-Italiaanse vader-dochter verhouding, gekenmerkt door een bijzondere, bijna verhullende manier van affectie tonen.

Naast de serieuze thematiek, is er in de film ook ruimte voor luchtigheid en ironie, met een bijzondere rol voor de Milanese rapper Guè en zijn muziek. Zijn verschijning in de film staat in schril contrast met de institutionele omgeving van de president. Verder zitten er, zoals vaker bij Sorrentino, dialogen in die meer op composities lijken dan conversaties. Sorrentino krijgt voor deze sprookjesachtige manier van converseren vaak kritiek. Het zou namelijk weinig met de werkelijkheid te maken hebben. Daarover zei hij in een interview: “Ik heb mijn personages in een film nooit willen laten praten zoals wij doen. In het dagelijks leven praten we teleurstellend, stotterend en zeggen we banale dingen. Als ik die gesprekken elke dag al zie, hoef ik die niet nog eens in een film te zien. Daarom geef ik de voorkeur aan conversaties die in harmonie zijn en een bepaald ritme hebben.” De humoristische eetscène met kunstcritica Coco Valori (Milvia Marigliano) is daarvan het hoogtepunt. Mist u deze de komende weken in de bioscoop vooral niet.