Wat is een constitutioneel referendum?

FJP Advocaten

Net als Nederland heeft de Italiaanse republiek een grondwet. Die vormt de basis waarop alle staatsinstellingen bestaan en functioneren. Elke wet die door het parlement wordt aangenomen moet ermee in overeenstemming zijn. Juist daarom – en om te voorkomen dat de grondwet voortdurend wordt aangepast, bijvoorbeeld om een bepaalde regering of regeringspartij te bevoordelen – gelden er strenge regels voor wijzigingen in die grondwet. Die regels staan op hun beurt ook weer in de grondwet zodat alles goed geborgd is.

In de praktijk betekent dit dat de grondwet alleen kan worden gewijzigd via een speciale wet, een grondwetswijziging. Zo’n wet moet zowel door de Senaat als de Kamer van Afgevaardigden worden goedgekeurd met een ruime meerderheid (minstens 2/3 in beide) van de stemmen. Tussen de twee stemmingen moeten bovendien minimaal drie maanden zitten.

En hier komt het referendum in beeld. Als de wet bij de tweede stemming slechts met een gewone meerderheid (dus minder dan 2/3) wordt aangenomen, moet zij vervolgens aan een referendum worden onderworpen. Daarbij mogen alle Italiaanse burgers met een ‘ja’ of ‘nee’ aangeven of zij de voorgestelde grondwetswijziging steunen.

De enige manier om een referendum te vermijden is dus als de wet bij de tweede stemming door 2/3 of meer van zowel de Senaat als de Kamer van Afgevaardigden wordt goedgekeurd. Zo voorkomt men dat een regering met slechts een ‘gewone meerderheid’ in beide kamers de grondwet naar eigen wens kan aanpassen en zo kritiek van de oppositie kan negeren.

Dat is precies wat er gebeurde met de grondwetswet waarover vorig jaar op 22 en 23 maart werd gestemd. Die wet was weliswaar twee keer goedgekeurd, door zowel de Senaat als de Kamer van Afgevaardigden, maar alleen met de ‘gewone meerderheid’ waarover de huidige regering – die de wijziging had voorgesteld – beschikte. Daarom moest de wet verplicht aan de kiezers worden voorgelegd via zo’n uitzonderlijk constitutioneel referendum.

Een interessant kenmerk van het constitutioneel referendum is dat er geen opkomstdrempel geldt. Ongeacht het aantal mensen dat komt stemmen is de uitslag geldig – positief of negatief. Dat is anders bij gewone referenda, waarbij het resultaat alleen telt als minstens de helft plus één van alle stemgerechtigden is gaan stemmen.

De reden voor dit verschil is dat gewone referenda bedoeld zijn om een bestaande wet af te schaffen – dus om iets ongedaan te maken dat het parlement al rechtsgeldig heeft besloten. Een constitutioneel referendum daarentegen dient alleen om te laten zien of de burgers een voorgestelde wetswijziging steunen of niet. •

Nadere informatie
FJP Advocaten, met vestigingen in Amsterdam en Milaan, verleent juridische bijstand aan Nederlandse en buitenlandse cliënten bij het ­zakendoen in en met Italië. Ook staat het kantoor cliënten bij op vele ­andere rechtsgebieden, zoals bij de aan- en verkoop van onroerende ­zaken, internationaal (privaat)recht, handelsrecht, contractenrecht, ­successierecht en familierecht. FJP Advocaten is telefonisch bereikbaar 020 671 33 32 of ­schriftelijk info@fjplaw.nl.
www.fjplaw.nl